Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Od 15 listopada 2023 roku rodzic, który wcześniej odrzucił spadek we własnym imieniu, może odrzucić go w imieniu małoletniego dziecka bez konieczności występowania o zgodę sądu – wystarczy wspólna wizyta u notariusza. Podstawowym warunkiem jest uzyskanie zgody drugiego opiekuna i posiadanie pełnej władzy rodzicielskiej. W artykule wyjaśniamy obie ścieżki postępowania – uproszczoną notarialną oraz sądową – wraz z obowiązującymi terminami i praktycznymi wskazówkami.

Jak odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu?

Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która weszła w życie 15 listopada 2023 roku, wprowadziła art. 101 § 4 k.r.o. Przepis ten przewiduje, że jeżeli małoletni został powołany do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, złożenie kolejnego oświadczenia w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Czynność może wówczas przeprowadzić notariusz.

Aby skorzystać z tej uproszczonej procedury, trzeba jednak spełnić kilka wyraźnych warunków. Rodzic reprezentujący dziecko musi mieć w tym zakresie pełną władzę rodzicielską, a drugi z rodziców, któremu także przysługuje taka władza, musi wyrazić zgodę na odrzucenie spadku albo czynność ta musi być dokonana wspólnie przez oboje opiekunów. Co więcej, tytuł powołania małoletniego do spadku musi wynikać właśnie z faktu, że rodzic wcześniej odrzucił ten sam spadek. Chodzi tu o sytuację, w której dziecko dziedziczy dopiero po rodzicu – nie wtedy, gdy jest powołane bezpośrednio, np. po zmarłym ojcu, który był równocześnie mężem matki.

Dodatkowym wymogiem, który ma zapobiegać potencjalnemu konfliktowi interesów, jest konieczność odrzucenia spadku przez wszystkich pozostałych zstępnych rodzica, czyli przez rodzeństwo dziecka. Oznacza to, że jeżeli rodzic ma dwoje dzieci, a oboje doszły do dziedziczenia wskutek jego odrzucenia, procedura uproszczona może objąć je jedno po drugim – przy czym pełnoletnie rodzeństwo odrzuca spadek jako pierwsze. Dopiero wtedy rodzic może złożyć oświadczenie w imieniu młodszego, niepełnoletniego potomka.

Trzon warunków koniecznych do pominięcia sądu przedstawia się następująco:

• rodzic posiada pełną władzę rodzicielską,
• drugi rodzic, również posiadający władzę rodzicielską, wyraża zgodę lub rodzice działają razem,
• dziecko dziedziczy wyłącznie dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek,
• wszyscy inni zstępni tego rodzica także odrzucili spadek przed złożeniem oświadczenia w imieniu małoletniego.

Kiedy nadal potrzebna jest zgoda sądu?

Nowe przepisy nie wyeliminowały całkowicie roli sądu opiekuńczego. W kilku typowych scenariuszach zgoda wciąż będzie konieczna, a próba skorzystania wyłącznie z notariusza skończy się odmową dokonania czynności.

Brak porozumienia między rodzicami

Gdy jedno z rodziców nie wyraża zgody na odrzucenie spadku lub w ogóle nie uczestniczy w wychowaniu dziecka, drugi opiekun nie może samodzielnie skorzystać ze ścieżki notarialnej. Sąd, rozpoznając wniosek o zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd, oceni, czy odrzucenie spadku leży w interesie dziecka. W takich sprawach często przedkłada się dowody wskazujące na zadłużenie spadkodawcy, np. odpisy nakazów zapłaty czy umowy kredytowe, a także wykaz braku wartościowych aktywów.

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka. Jego uzasadnienie powinno obrazować realny stan majątku spadkowego – nie wystarczy samo przekonanie, że „spadkodawca miał długi”.

Dziedziczenie bezpośrednie dziecka

Procedura uproszczona nie zadziała, jeżeli małoletni powołany jest do spadku z własnego tytułu, a nie wskutek odrzucenia przez rodzica. Przykładem może być sytuacja, gdy umiera ojciec dziecka i jednocześnie mąż matki – dziecko jest wtedy bezpośrednim zstępnym spadkodawcy. W takim układzie rodzice muszą wystąpić do sądu opiekuńczego o wydanie zezwolenia, zanim złożą oświadczenie przed notariuszem lub w sądzie spadku. Dopóki postanowienie nie stanie się prawomocne, samo złożenie wniosku do sądu zawiesza bieg 6-miesięcznego terminu.

Jak obliczyć termin 6 miesięcy i go nie przegapić?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku trzeba złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania małoletniego do spadku. Termin ten biegnie odrębnie dla rodzica i dla dziecka. Gdy rodzic odrzuca spadek, sześciomiesięczny okres dla dziecka rozpoczyna się w momencie skutecznego złożenia oświadczenia przez rodzica.

W sytuacji, gdy konieczne jest wcześniejsze uzyskanie zgody sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania opiekuńczego. Art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego wprowadza tu zasadę ochronną: okres postępowania sądowego nie pomniejsza puli 6 miesięcy. Jeśli wniosek do sądu złożono po upływie 2 miesięcy od powzięcia wiedzy o powołaniu, po uprawomocnieniu się postanowienia opiekunom pozostaną jeszcze 4 miesiące na złożenie ostatecznego oświadczenia.

Złożenie wniosku o zezwolenie sądu opiekuńczego w 5. miesiącu terminu powoduje, że „zegar” zatrzymuje się na czas procesu – po otrzymaniu zgody rodzice mają nadal resztę czasu, by odrzucić spadek.

Procedura u notariusza – krok po kroku

Gdy spełnione są wszystkie warunki uproszczonej ścieżki, rodzic może umówić osobne wizyty: najpierw składa własne oświadczenie o odrzuceniu spadku, a następnie – wspólnie z drugim opiekunem – oświadczenie w imieniu dziecka. Notariusz każdorazowo weryfikuje umocowanie do działania, dlatego niezbędne będzie przedłożenie określonych dokumentów.

Do aktu potrzebne są przede wszystkim: odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy, dane ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, odpis aktu urodzenia dziecka, a także – w przypadku odrzucenia poprzedzającego – wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu sądowego, z którego wynika, że rodzic już spadek odrzucił. Jeżeli wymagana jest zgoda sądu, konieczny będzie także prawomocny odpis postanowienia.

Dokumenty, o których warto pamiętać

Lista nie jest zamknięta – czasem przydają się dane późniejszych spadkobierców, zwłaszcza gdy notariusz musi ustalić, kto dziedziczy dalej. Dziecko nie musi być obecne. Rodzice składają oświadczenie osobiście, a każdy z nich potwierdza przed notariuszem uprawnienia do reprezentacji oraz zgodność woli. Jeśli wcześniej wydano zezwolenie sądu, oświadczenie nie będzie zawierało obowiązkowych klauzul wynikających z art. 641 § 31 k.p.c., ponieważ te dotyczą wyłącznie wariantu uproszczonego.

Koszty notarialne są z góry określone i niezależne od wartości spadku. Zestawienie wydatków przedstawia się następująco:

Odrzucenie spadku przez sąd – alternatywna droga

Gdy okoliczności wykluczają ścieżkę notarialną, rodzic musi złożyć wniosek do sądu rejonowego, a po uzyskaniu zgody – odrębnie oświadczenie o odrzuceniu. Można to zrobić przed sądem spadku, również w toczącym się postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Art. 641 § 2 k.p.c. wskazuje, że od momentu wszczęcia sprawy o stwierdzenie nabycia spadku wniosek o zezwolenie przekazuje się do sądu spadku, który dalej decyduje o udzieleniu zgody i przyjmuje oświadczenie.

Wszystkie oświadczenia, w tym klauzulę o odpowiedzialności karnej za fałszywe dane, rodzic składa pod rygorem karnym. Formularz dostępny w sądzie lub na stronach ministerstwa obejmuje obligatoryjne punkty: potwierdzenie zakresu władzy rodzicielskiej, informację o zgodzie współmałżonka, fakt uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica oraz odrzucenia przez pozostałych zstępnych. Procedura ta jest dłuższa, ale złożenie wniosku w terminie skutecznie zawiesza bieg okresu 6 miesięcy.

Koszty i czas postępowania sądowego

Opłata stała od wniosku do sądu opiekuńczego wynosi 100 zł. Czas oczekiwania na rozstrzygnięcie zależy od obciążenia danego wydziału – w dużych miastach może sięgnąć od kilku tygodni do kilku miesięcy. Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia należy niezwłocznie złożyć odrębne oświadczenie o odrzuceniu spadku – bo dopiero ten krok powoduje, że dziecko nie dziedziczy. Wielu rodziców błędnie zakłada, że samo postanowienie sądu kończy sprawę, co jest poważną pomyłką.

Po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego nie wolno zwlekać – to oświadczenie złożone u notariusza lub przed sądem spadku definitywnie zamyka kwestię dziedziczenia przez dziecko.